Ada Lovelace

Ada Lovelace była prawdziwą czarodziejką epoki wiktoriańskiej. Zaklęcia składała z cyfr. Mało kto je rozumiał, ale wielu podziwiało. Opracowany przez nią algorytm uznany jest za pierwszy program komputerowy. Pionierką informatyki była kobieta, której twarz znalazła się na hologramach autentyczności produktów Microsoft w kolejnym wieku.

Ada Byron, 1819/20

Ada Byron, 1819/20

To nie przypadek, że właśnie ta urodzona w 1815 roku Angielka od dziecka uczyła się matematyki. Gruntowne podstawy nauk ścisłych prawdopodobnie zapewniła jej matka, Anabelle Byron, żona słynnego poety lorda George’a Byrona. Pełne imię Augusta Ada otrzymała po przyrodniej siostrze swojego ojca, Auguście Leight, która po wieści o ciąży Anabelle, przekonała brata do ślubu. Związek zbudowany na chęci uniknięcia skandalu nie trwał długo. Byron, zgodnie z ówczesnymi angielskimi regulacjami, miał jako ojciec pełnie praw rodzicielskich w przypadku separacji małżonków. Mimo to nie ubiegał się o kontakt z córką. Miesiąc po jej narodzinach wyjechał z kraju, zmarł w Grecji, gdy dziewczyna miała 8 lat. Anabelle latami pielęgnowała w sobie niechęć do męża, co przekładało się na życie domowe. Ada dorastała pod okiem babci i przyjaciół rodziny. Matka nienawidziła w niej wszystkiego, co przypominało Byrona, dbała głównie o to by córka nie poszła w jego ślady. I tylko w pewnym stopniu jej się to udało. Dziewczyna nie pisała wierszy, lecz sposób w jaki rozumiała i opisywała matematykę był prawdziwie poetycki. Jednym z jej nauczycieli był Augustus De Morgan, człowiek którego nazwiskiem po dziś dzień określa się twierdzenia w logice matematycznej i teorii mnogości.

Jako nastolatka Ada zaprzyjaźniła się z Mary Somerville, wybitną szkocką fizyczką, pierwszą członkinią Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego. Dzięki temu mogła przebywać wśród najznamienitszych umysłów XIX-wiecznej Anglii, poznała pisarza Charlesa Dickensa, fizyka Michaela Faraday’a, wynalazców Davida Brewstera i Charlesa Wheatstone’a. Należała do grupy Błękitna Pończocha, prawdziwie naukowej organizacji zrzeszającej angielskie sawantki, wykształcone erudytki. Udzielała się towarzysko, bywała na przyjęciach. Na jednym z nich usłyszała o maszynie analitycznej projektowanej przez Charlesa Babbage’a, kompletnym  urządzeniu uznawanym dziś za pierwszy komputer. Fascynacja tym wynalazkiem związała intelektualnie Adę z Charlesem na długie lata.

portret Ady Lovelace, 1838, art. William Henry Mote

portret Ady Lovelace, 1838, art. William Henry Mote

Zanim w pełni zajęła się pracą, w 1835 roku poślubiła Williama Kinga, ósmego barona Ockham, pierwszego hrabiego Lovelace. Miała z nim trójkę dzieci. Przez lata na dworze nieustannie plotkowano o jej flirtach z innymi mężczyznami. Matka widziała w jej zachowaniu niepoprawną naturę Byrona, ten sam pęd, który skazał go na los skandalisty. Ada całe życie słyszała o tym jak podłym człowiekiem był jej ojciec, ale wbrew wszystkiemu wspominała go jak najlepiej. Nie zmienił tego nawet list, w którym Anabelle opisała córce szokujące rodzinne tajemnice – Lord Byron był ojcem dziecka swojej siostry Augusty. Kazirodcza afera nie zrobiła na młodej hrabinie wrażenia. W liście do matki zaznaczyła, że jedyna wina jaką dostrzega leży po stronie ciotki. Najwyraźniej uwiodła poetę.

W towarzystwie nie cichły też komentarze na temat słabości Ady do hazardu. Wraz z kolegami z dworu przegrywała na wyścigach konnych monstrualne sumy pieniędzy. Uwielbienie do logicznych rozwiązań potęgowało w niej nałóg. Wierzyła, że jest w stanie stworzyć model matematyczny, który uchroni ją przed złym obstawianiem. Niestety praktyczne testy jej wyliczeń pochłaniały kolejne kwoty. Dopiero szantażowana przez jednego z wierzycieli przyznała się mężowi do ogromu swoich długów. Hrabia spłacił jej zobowiązania.

Pieniędzy potrzebowała, by wesprzeć budowę maszyny Babbage’a, dzieła w którym widziała prawdziwą przyszłość. Urządzenie to miało dokonywać obliczeń, służyć do tworzenia grafik i komponowania utworów muzycznych. Napędzany silnikiem parowym pierwszy opisany komputer pozwalał wykorzystać konstrukcje znane współcześnie z języka programowania. Dokładny zamysł tego projektu Ada poznała, gdy w latach 1842-43 przetłumaczyła włoską rozprawę na temat wynalazku Babbage’a. Do opisu dołączyła własne notatki, znacznie przekraczające objętość oryginału. W komentarzu wyjaśniła sposób w jaki maszyna mogłaby obliczać sumy ustalonych potęg kolejnych liczb naturalnych, nieskończony ciąg liczb Bernoulliego. Algorytm ten uznawany jest za pierwszy program komputerowy. Artykuł Ady został bardzo dobrze przyjęty w środowisku naukowym. Sam Charles pozostawał pod wielkim wrażeniem jej intelektu.

fragment maszyny Charlesa Babbage'a

fragment maszyny Charlesa Babbage’a

Babbage bez powodzenia starał się o dofinansowanie od brytyjskiego rządu, maszyna analityczna nigdy nie została zbudowana. Jego projekt i poprawki Ady wystarczyły za podstawę dla przyszłych konstruktorów i kolejnych programistów. Zachowane obliczenia okazały się poprawne także w praktyce, ówczesne analizy stały się zapowiedzią możliwości dzisiejszych komputerów. Próbna część maszyny analitycznej znajduje się w londyńskim Muzeum Nauki. W latach 90. na podstawie jednego z opisów zbudowano w pełni działającą maszynę różnicującą, zdolną dokonywać obliczeń z dokładnością do 31 cyfr po przecinku. W 2010 roku John Graham-Cumming rozpoczął pracę nad odtworzeniem całej XIX-wiecznej koncepcji.

Historycy spierają się co do zasług Ady. Być może Babbage przede wszystkim potrzebował znanego, hrabiowskiego nazwiska, był więc gotów oddać jej część własnej pracy. W oczach niektórych biografów Ada jawi się jako maniakalna postać, niebędąca w stanie zgłębić tak skomplikowanych działań matematycznych. Inni zaznaczają, że jej rola mogła być dużo większa niż opisał to Babbage, inżynier projektujący maszyny w oparciu o pomysły programistki. Lovelace, mimo że wyrażała się w szczególny, metafizyczny sposób, zachowywała pełną merytoryczną poprawność w nowatorskich diagnozach. Pewne jest to, że po rozpoczęciu współpracy z Adą, matematyk zmienił swój sposób rozumienia maszyny.  Nikt też nie jest w stanie odebrać jej uznanego tytułu pierwszej programistki w historii.

Zmarła w 1852 roku, gdy miała zaledwie 36 lat. Po trzecim porodzie zdiagnozowano u niej raka szyjki macicy, chorowała kilka miesięcy. Prawdopodobnie wykrwawiła się wskutek błędu lekarskiego. Pochowano ją zgodnie z życzeniem, w pobliżu ojca.

Na szczęście nie została zapomniana. W 1980 roku Departament Obrony USA zatwierdził nazwę Ada dla nowego języka programowania. Na jej cześć British Computer Society urządza cykliczne konferencje naukowe Lovelace Colloquium i coroczny konkurs dla wybitnych studentek informatyki. Od czterech lat w marcu obchodzony jest dzień imienia Ady Lovelace, święto kobiet zaangażowanych w branżę IT, podczas którego internauci z całego świata opisują na swoich stronach sylwetki inspirujących informatyczek, programistek, inżynierek. W 2011 roku powstała organizacja Ada Initiative, promująca udział kobiet w naukach ścisłych i przeciwdziałanie praktykom dyskryminacyjnym.

anotheradaPostać Ady Lovelace znana jest także z popkultury. Jako jedna z głównych bohaterek występuje w powieści „Maszyna różnicowa” Williama Gibsona i Bruce’a Sterlinga, alternatywnej historii z nurtu steampunk. W 1997 roku powstał film „Conceiving Ada” w reżyserii Lynn Hershman-Leeson, przedstawiający losy fikcyjnego informatyka opętanego wspomnieniem programistki.

W oparciu o życiorysy naukowców graficzka Sydney Padua stworzyła webkomiks „The Thrilling Adventures of Lovelace and Babbage”.

Tabitha Babbitt

tabita

Tak mogła wyglądać Tabitha Babbitt (1784 – 1853), członkini protestanckiej grupy religijnej Szejkersów z Massachusetts. Ta spokojna i pracowita tkaczka prawdopodobnie większość swojego czasu spędzała przy krośnie. Wspólnotowy podział pracy był stały, kobiety zajmowały się domem i zbieraniem ziół. Każdy ze współwyznawców trwał w celibacie, pilnując przy tym maksymalnego odseparowania kobiet od mężczyzn. Nie bez powodu domy Szejkersów posiadały osobne wejścia i schody, wszystko idealnie dopasowane, by obie płcie nie miały zbyt wiele okazji do spotkań. Brak przyrostu naturalnego i zakaz adopcji dzieci dla wspólnot religijnych, w stosunkowo niedługim czasie przyniosły przewidywalne skutki. Współcześnie wyznanie to liczy zaledwie czterech członków.

Kto by podejrzewał, że właśnie w takich warunkach jedna z kobiet osady wymyśli coś, co znacząco ułatwi życie jej kolegom, społeczności, a w dalszej perspektywie zrewolucjonizuje cały przemysł?

Pewnego dnia na początku XIX wieku, 29-letnia Tabitha ukradkiem przyjrzała się pracy swoich braci. Dwóch mężczyzn mozolnie cięło drewno, przeciągając piłę w tę i z powrotem. Babbitt od razu dostrzegła z jak ogromną stratą ich energii wiąże się ta czynność. Mając na uwadze precyzyjne działanie swojego kołowrotka, wynalazła… piłę tarczową.

circular-saw

Dzięki temu Szejkersi zaczęli produkować meble na masową skalę, tworząc swój własny, surowy styl, do dziś uznawany za niezwykle funkcjonalny i elegancki (ceny ich krzeseł sięgają 100 tysięcy dolarów za sztukę). Ale nie tylko osada Tabithy zyskała na jej pomysłowości. Piłę tarczową znaleźć można w każdym warsztacie czy sklepie z narzędziami.

Ze względu na specyficzne przekonania religijne i tzw. komunizm chrześcijański, Tabitha nie opatentowała swojego wynalazku (podobnie jak wymyślonej przez siebie sztucznej szczęki i maszyny do cięcia gwoździ). Prawdopodobnie też nigdy nie używała piły tarczowej do pracy, pozostała wierna swoim dawnym obowiązkom. Do ostatnich dni uważana była za najbardziej utalentowaną osobę z całej wspólnoty.

W społeczności w której żyła, czynności wykonywane przez kobiety szanowano na równi z zadaniami męskimi. Kobiety cenione były na każdym szczeblu hierarchii kościelnej, dzieliły stanowiska z najpoważniejszymi kapłanami. Nie mogło być inaczej, wszak u podstaw tego odłamu leży dogmat o żeńskiej manifestacji postaci Boga, w osobie założycielki wspólnoty, Matki Ann Lee.

Przypuszczalnie historia Szejkersów kryje jeszcze wiele biografii kreatywnych kobiet, jednak spisane losy nie zdradzają szczegółów na ich temat. Wspomnienie Tabithy Babbitt, twórczej matki piły tarczowej i sztucznych szczęk, jest równie mgliste, co zaskakujące.